نقش نماز جمعه در ایجاد و حفظظ همدلی و همزبانی

images

بسمه تعالی

« نقش نماز جمعه در ایجاد و حفظظ همدلی و همزبانی »

انسان موجودی اجتماعی است و تکامل مادی و معنوی او نیز به همان بستگی دارد و برای رشد و حیات و پویایی و بالندگی جامعه انسانی انسانی اصل همبستگی و همگرایی یک نیاز ضروری است زیرا لذت زندگی ، توسعه و پیشرفت و نیل به غایت و هدف خلقت انسان ، وجود روح جمعی، وفاق و همدلی در میان انسان هاست. چه اینکه به فرموده علی (ع): خداوند سبحان نه به گذشتگان و نه به آیندگان چیزی را با اختلاف و تفرقه عطا نکرده است. ( نهج البلاغه خطبه ۱۷۶ ) بلکه لطف و عنایت خداوند بر امت یکپارچه و متحد خواهد بود.

« والزموا الواد الاعظم فان ید الله علی الجماعۀ » همراه با جامعه بزرگ اسلامی باشید و از آن جدا نشوید زیرا حمایت و امداد الهی با جامعه متحد و یکپارچه است. جامعه انسانی، مجموعه ای به هم پیوسته است همانند یک ساختمان که بدون مصالح اجزای آن نمی توانند به درستی در جای خود قرار گیرند. جامعه انسانی نیز به عواملی نیاز دارد که اجزای آن را به یکدیگر پیوند دهد. هر یک را در جای خود قرار دهد. بی تردید مهم ترین عامل پیوند دهنده میان انسان ها مهر و محبت و الفت است. چنانچه در روایتی از رسول اکرم (ص) است که فرمود: المومن للمومنین کالبنیان یشد بعضه بعضاً. مومنان همچون مصالح محکم ساختمانی هستند که با قرار گرفتن در کنار همدیگر بنای محکم و استواری را برپا می کنند و استواری و استحکام این بنا به همدلی و همفکری و انسجام است و این معنی در سخن دیگری از رسول اکرم (ص) بدست می آید که فرمود: همانا مومنین در مهر و محبت و عاطفه ورزی به یکدیگر، چون پیکر واحد هستند چنانچه عضوی از اعضا دچار درد و رنجی شود سایر اعضا بیدار مانده و یکپارچه احساس درد می کنند.

الفت در لغت به معنی پیوستگی چیزی به چیز دیگر است که از روی میل و رغبت باشد و در اصطلاح بمعنی انس گرفتن و دوست داشتن است. همدلی و الفت گاهی مادی است مانند اجزای یک مجموعه در کنار هم و گاهی معنوی مانند پیوند دلها با یکدیگر که در قرآن کریم در هر دو مورد بکار گرفته شده است.

۱-    الم تر انّ الله یزجی سحاباً ثمّ یولف بینه ثمّ یجعله رکاماً (نور آیه ۴۳) : آیا نمی دانی که خداوند ابری را می راند پس میان اجزای آن پیوند می دهد و آنگاه آنرا متراکم میکند و در آن حال است که دانه های باران را می بینی که از لابلای ابرها خارج می شود و بر کوه و دشت و باغ و صحرا فرو می بارند. هر قطعه ای از ابر از گوشه ای از دریاها برمی خیزد و با قدرت خداوند بهم می پیوندند و متراکم می شود و بصورت باران در می آید و می بارد.

۲-    واذکروا نعمت الله علیکم اذ کنتم اعداءً فالف بین قلوبکم … ( آل عمران ۱۰۳ ) بیاد آرید نعمت خداوند را بر خود که دشمن یکدیگر بودید و او بود که میان دلهای شما الفت برقرار کرد.

ضرورت همبستگی و همدلی :

از اهداف مهم تربیتی اسلام، نزدیک کردن دلها بیکدیگر است تا جائیکه قرآن کریم از آن به نعمت تعبیر می کند (آل عمران ۱۰۳ ) و با تکرار واژه نعمت در این آیه، اهمیت الفت و یکدلی را گوشزد می کند و مهمتر از آن اینکه تالیف قلوب مومنان را بخود نسبت می دهده که فرمود: فالّف بین قلوبکم ، خداوند در میان دلهای شما الفت و یگانگی ایجاد کرد و اهمیت این مطلب از سابقه دشمنی و عداوت میان مردم عرب که جنگ های طولانی و کینه های ریشه دار میان آنان ضرب المثل شاعران و تاریخ نویسان بوده است، تغییر رفتار و کینه ها و کدورت ها ی دیرین و تبدیل آن به برادری و یکدلی و همدلی که به برکت بعثت و وجود پیامبر اکرم (ص) بوده است. در تعبیر امیرالمومنین علی (ع) بعنوان لطف و منت خداوند بر این امت آمده است: فانّ الله سبحانه قد امتنّ علی جماعۀ هذه الامۀ فیما عقد بینهم من حبل هذه الالفۀ … خداوند بر جماعت این امت منت نهاد و این رشته الفت و همبستگی را که در سایه آن زندگی می کنند و در پناه آن می آرمند میانشان ایجاد کرد و این نعمتی است که هیچکس نمیتواند برای آن قیمتی تعیین کند زیرا نعمت برادری و الفت از هر بهایی، زیادتر و از هر مهمی مهمتر است.

در اهمیت و ضرورت پیوند دلها و همدلی و سختی ایجاد و حفظ همدلی همین بس که علی (ع) میفرماید: کندن کوه های استوار آسانتر است از نزدیک کردن دلهای از هم رمیده و جداشده …

امام علی (ع) در خطبه ۱۹۲ ضرورت همدلی و الفت و پرهیز از تفرقه و اختلاف را با تحلیل تاریخ گذشتگان در عوامل صعود و پیشرفت و نیز موجبات سقوط و هلاکت بیان می کند و می فرماید:

از مجازات هایی که بر اثز اعمال بد امتهای قبل از شما بر سرشان آمده است برحذر باشید و در خوشی و ناخوشی، همواره احوال آنان را بیاد داشته باشید و بترسید از اینکه به سرنوشت آنان گرفتار شوید.

در ادامه فرمود: چون تفاوت حال نیک و بدشان را ملاحظه کردید چیزی را انتخاب کنید که آنان به سبب آن به عزت رسیدند و به برکت آن رشته پیوند و اتحادشان برقرار گشت و آن رفتار عبارتند از : پرهیز از تفرقه، حفظ الفت و همدلی، سفارش یکدیگر به محبت و مهربانی و پشتیبانی …. و از هر کاری که کمرشان را شکست و توانایی شان را به ضعف کشاند دوری کنید. کارهایی مانند: کینه ورزی دلها، دشمنی درونی، بخل و حسادت، پشت کردن به یکدیگر و دست از یاری همدیگر کشیدن ….

آثار همدلی و همزبانی :

علی (ع) در این سخن حکیمانه همدلی و همبستگی را عامل : عزت و اقتدار ، ناامیدی دشمنان، سلامت و امنیت جامعه، رشد و پیشرفت آن و برعکس اختلاف و تفرقه را عامل : شکستن عزت و اقتدار ملت، فروپاشی جامعه، از دست رفتن توان و فرصت ها و درنتیجه تسلط دشمنان بر کشور می داند.

در نامه ۴۷ نهج البلاغه می فرماید: بر شما باد به برقراری پیوندهای دوستی و محبت و بذل و بخشش به یکدیگر و دوری از فاصله گرفتن با همدیگر و قطع رابطه نسبت به یکدیگر.

عوامل ایجاد همدلی و همزبانی :

در بررسی روایاتی که به الفت و همدلی ترغیب می کنند ویژگی هایی مانند: خوش اخلاقی، نرمخویی، گذشت، به دیدار یکدیگر رفتن ، احسان و نیکی ، محبت و مهربانی، نرمش و اصلاح میان دوستان و آزار نرساندن به یکدیگر مورد توجه قرار گرفته است. معلوم می شود که این ویژگی ها از عوامل ایجاد و حفظ همدلی است.

در حدیثی از پیامبر اکرم (ص) نقل شده است : برترین های شما کسانی هستند که خوش اخلاق ترند، نرمخو و بی آزارند، با مردم انس و الفت میگیرند و مردم هم با آنان انس میگیرند و خانه هایشان را برای دیدار با مهمانی و یا رفع مشکلات و نیازهای مردم، پر رفت و آمد میکنند.

اما ملاک و معیار دوستی و محبت، اطاعت و بندگی خداوند است که در روایتی علی (ع) فرمود: خوشا به حال کسی که بر پایه طاعت خداوند با مردم الفت بگیرد.

در مقابل صفاتی که برای ایجاد و تقویت روحیه همدلی و الفت نقش اساسی دارند در سوره حجرات به برخی از ویژگی هایی که باعث خدشه دار شدن به روح همدلی و وحدت می شوند اشاره شده است که عبارتند از : ۱- استهزاء ۲- عیبجویی ۳- القاب زشت بر افراد گذاشتن ۴- بدگمانی ۵- غیبت و پشت سرگویی

یا ایها الذین امنوا لایسخر قومً من قوم عسی ان یکونوا خیراً لهم …. و لاتلمزوا انفسکم و لاتنابزوا بالالقاببئس الاسم الفسوق بعد الایمان و من لم یتب فاولئک هم الظالمون (آیه ۷ ) یا ایها الذین امنوا اجتنبوا کثیرا من الظنّ ….. و لاتجسّسوا و لایغتب بعضکم بعضاً ….

نکته ای که نباید از آن غفلت کرد این است که بر هر اجتماع و جمعیتی، روح همدلی و همفکری صدق نمیکند. به دیگر سخن اینکه اسلام بر همدلی و همزبانی تاکید و اصرار دارد نه تنها به اجتماع و انسجام. زیرا چه بسا ممکن است انسان ها بنا به نیازها و ضرورتهای اجتماعی در اموری با هم همکاری و مشارکت بکنند اما هیچگونه همدلی با همدیگر نداشته باشند. مانند چند سرمایه دار که با مشارکت همدیگر شرکتی را تاسیس می کنند تا کار مشترکی را شروع نمایند و سود و منفعتی را بدست آورند که اگر روزی این همکاری دچار آسیب شود و هر کدام از افراد مجموعه جدا شوند ارتباط میان آنان نیز از بین می رود، زیرا هیچگونه رابطه روحی و همدلی میانشان برقرار نشده است. مانند براده های آهن که در یکجا جمع شده اند اما هیچگونه ارتباطی باهم ندارند و اتصال و اتحادی بینشان نیست. بنابراین همبستگی و انسجام دوگونه است: ۱- فصلی و موسمی ۲- پایدار و ابدی . همبستگی عارضی و موسمی آن است که ریشه در نفس و عوارض انسان دارد و به جنبه حیوانیت و منفعت طلبی انسان بستگی دارد.

ولی انسجام و همبستگی پایدار آن است که بر فطرت انسان مبتنی است و برای رسیدن به چنین همبستگی پایداری که همدلیو همزبانی را بدنبال داشته باشد به عواملی همچون هدف مشترک ، دشمن مشترک، عقیده و آرمان مشترک باید توجه کرد و در فرهنگ دینی اسلام، قرآن کریم سروری و سربلندی مومنان و جامعه دینی را در گرو چهار اصل میداند: ۱- اطاعت و پیروی از خداوند ۲- پذیرش دستورات پیامبر اکرم (ص) و اطاعت از رهبری اسلام ۳- وحدت و همدلی مومنان ۴- صبر و بردباری در راه اجرای فرامین الهی و هدایت های پیامبر اکرم (ص) که در آیه شریفه ۴۶ سوره انفال فرموده است: « اطیعوا الله و رسوله و لاتنازعوا فتنشلوا و تذهب ریحکم. » از خدا و پیامبر فرمان ببرید، اختلاف و نزاع نداشته باشید که اگر چنین باشید سست می شوید و عظمت و عزت شما از دست خواهد رفت.

به سخن دیگر اینکه به گواهی قرآن کریم، انسان در نهاد وجودی خود و بمقتضای فطرت، روابط اجتماعی بر مبنای مسالمت و رحمت و الفت دارد چنانچه زوجیت زن و مرد که آغاز زندگی و روابط اجتماعی است که خود امری فطری و بر مقتضای خلقت است. این رابطه زوجیت دربردارنده مودت و رحمت و باعث آسایش و آرامش است که فرمود: « و من آیاته ان خلق لکم من انفسکم ازواجاً لتسکنوا الیها و حبل بینکم مودۀ و رحمۀ … » (روم ۲۱) و به گفته محققان رابطه اجتماعی اولیه که سهم زیادی در تشکیل و استمرار اجتماعی دارد، براساس محبت و علاقه عاطفی و همدلی بنا شده است که نتیجه اش آرامش روحی است که از نظر قرآن، فلسفه الهی ازدواج شمرده شده است.

با توجه به مطالب یاد شده، جایگاه و نقش نماز جمعه در ایجاد و تقویت و حفظ همدلی و وحدت روشن می شود زیرا نماز جمعه با ایراد دو خطبه در بخش اساسی نقش آفرینی میکند:

۱-آگاهی بخشی و بصیرت افزایی در جامعه در ابعاد مختلف، در این بخش به تقویت ایمان و باور مردم با تعیین معارف دینی و مقابله با افکار و عقاید انحرافی و خرافی و مبارزه علمی با آنها و بیان معارف حقه اسلام که از سرچشمه زلال وحی و سخنان معصومین (ع) جاری است، مردم را آگاهی داده و خطوط انحرافی را منزوی نموده و آحاد جامعه را بسوی عقاید حقه راهنمایی می کند و از این طریق از پراکندگی و اختلاف جلوگیری و حفظ میکند. همانطوری که از جهل و ناآگاهی افراد جامعه را بیرون می آورد و با بیان مصالح و رساندن بموقع اخبار و اطلاعات لازم، آنان را نسبت به سود و زیان زندگی شان آگاهی می دهد چنانچه در فلسفه ایراد دو خطبه در نماز جمعه امام رضا (ع) می فرماید: حکمت تشریح خطبه جمعه این است که: نماز جمعه جایگاه حضور همه مردم است، پس خدا می خواهد در این جایگاه عمومی ، امام جمعه مردم را موعظه کند و آنان را به طاعت الهی تشویق و از معصیت خدا بیم دهد و آنان را از آنچه در دنیا می گذرد مطلع نماید و سود و زیانشان را بیان کند تا مردم از این اخبار و حوادث بی خبر نباشند.

همچنین از نقشه ها و توطئه های دشمنان، آگاهشان کند تا با روشنگری و افشای نقشه های آنان و تحلیل حوادث و وقایع جاری، چهره واقعی دشمنان را افشا نموده و برای مردم ایجاد آرامش کند و عملکرد نهاد نماز جمعه در طول بعد از انقلاب اسلامی و حساسیت و ضدیت دشمنان با این نهاد و تاثیرگذاری آن در مقابله با انواع توطئه ها و بحران ها و اظهار نظر دشمنان در تحلیل انقلاب اسلامی، گواه این نقشه مهم نماز جمعه است.

۲-تاثیر نماز جمعه در بعد اخلاقی و تربیتی است زیرا از عوامل مهم نزاع و خصومت، فتنه و فساد، هوای نفس و خواهش های نفسانی است که در تعبیر پیامبر اکرم (ص) مبارزه با هوای نفس، بزرگترین جهاد شمرده شده است و نماز جمعه با توجه به بعد اخلاقی و تربیتی اش، باعث تزکیه نفس در افراد جامعه و ریشه کن کردن فتنه و فساد می شود. زیرا خطیب جمعه موظف است در هر دو خطبه مردم را به تقوا و خداترسی دعوت نموده و از هواپرستی و دنیاطلبی برحذر نماید. وقتی مفاهیم تقوا را تشریح می کند مثلا در تقوای سیاسی از دروغگویی، شایعه سازی، پرده دری، عیبجویی، عوام فریبی، نفاق و دورویی، جناح بازی و فرافکنی و تهمت و پشت سرگویی و بدگمانی و …. بعنوان مهمترین آفت وحدت و یکپارچگی اجتماعی مطرح می شود و در زمینه اقتصادی از: بخل، طمع، کلاهبرداری، سرقت، رشوه خواری و رانت خواری و اختلاس بعنوان بدترین آسیب در برادری دینی و عامل بزرگ فاصله طبقاتی شمرده می شود و توصیه به تقوا باعث رعایت شأن و حرمت افراد، نزدیک شدن دلها و توجه به معنویت و سلامت و امنیت جامعه می شود.

نماز جمعه از چهار عنصر : امام جمعه، مردم، حکومت اسلامی و زمان تشکیل شده می شود که هرکدام از این عناصر چهارگانه بطور مستقیم یا غیرمستقیم در موضوع وحدت و همدلی نقش دارند زیرا امام محور امت و وحدت و هماهنگی شان بسوی مقصدی واحد است و برای رسیدن به آن هدف واحد با حفظ وحدت و همبستگی در حرکت است و بیشترین تلاش او فراهم کردن شرایطی برای وحدت حداکثری میان مردم و بین مردم و مسئولان و میان مسئولان است. چنانچه در میان مردم معروف است که امام جمعه پدر روحانی و معنوی شهر است و با حضور در مجالس و محافل مختلف و با گفتار و رفتاری معتدل و محبت آمیز و پدرانه و به دور از افراط و تفریط در ایجاد و حفظ وحدت و یکپارچگی و همدلی مردم نقش مهمی ایفا میکند. زیرا عینیت امامت امام در فراهم کردن همبستگی و اجتماع همدل و یکپارچه است. امام صادق (ع) فرمود: همانا روز جمعه، جمعه نامیده شد زیرا در این روز خداوند متعال بندگانش را بر ولایت محمد (ص) و آلش گرد هم آورد.

خداوند در آیه ۹ سوره جمعه به نقش مردم در نماز جمعه اشاره می کند و می فرماید: یا ایها الذین امنوا اذا نودی للصلوۀ من یوم الجمعۀ فاسعوا الی ذکر الله و ذروا البیع …. ای کسانیکه ایمان آورده اید، هنگامی که برای اقامه نماز جمعه ندا داده می شود، در راه عبادت خدا تلاش کنید و کسب و تجارت را رها نمایید …

آیه شریفه با خطاب به همه مومنان به نقش همه مردم در برگزاری نماز جمعه توجه می دهد. همه مومنان ا به حضور یکپارچه و متحد و همدل برای نماز جمعه دعوت می کند. حضوری با میل و رغبت و هماهنگ در یک امر عبادی.

و حکومت اسلامی که مهمترین وظیفه اش حفظ وحدت و انسجام امت اسلامی است. باید تمام توان خود را برای رسیدن به این هدف بکار گیرد که اقامه نماز جمعه در سرتاسر جامعه اسلامی طبق آیه شریفه « الذین ان مکّنّاهم فی الارض اقاموا الصلوۀ … ( حج ۴۱ ) » از جمله این وظایف مهم است و در طول تاریخ اسلام هرگاه حکومت هایی با انگیزه اسلامی روی کار آمدند در حمایت و تقویت و رونق بخشیدن نمازهای جمعه کوشیدند.

روز جمعه ویژگی هایی در فرهنگ دینی و اسلامی دارد که روز حضور در صحنه است. ( عیون الاخبار الرضا ص ۲۵۷ ). روز عید مسلمانان است. ( امام صادق: و هو عید المسلمین ( وسائل الشیعه جلد ۵ ص ۶۶ ) روز قیام و ظهور امام زمان (عج) است. ( امام صادق (ع): و یخرج قائمنا اهل البیت یوم الجمعه ( اکمال الدین ص ۱۶۴) ) روز توجه به محرومان است ( امام صادق (ع): الصدقۀ یوم الجمعه تضاعف بفضل یوم الجمعه علی غیره من الایام …. ( ثواب الاعمال ص ۱۰۰ ) ) روز میثاق آل الله است. ( امام باقر (ع): ما من شیی یعبد الله به یوم الجمعه احبّ الی فی الصلوۀ علی محمد و آل محمد )

علت نامگذاری جمعه به این نام نیز بخاطر اجتماع مردم برای عبادت و نیایش است و از نظر اهل لغت جمعه به معنی مجموعه به هم پیوند خورده و هماهنگ است.

 

دیدگاهتان را بنویسید

نشانی ایمیل شما منتشر نخواهد شد. بخش‌های موردنیاز علامت‌گذاری شده‌اند *

سوال امنیتی: